სიღარიბე სულშია და არა ჯიბეში - თეზა ერთი შეხედვით მორალიზატორულად ჟღერს, თუმცა ფსიქოლოგიური და ფილოსოფიური ანალიზისას ის ბევრად უფრო რთულ და წინააღმდეგობრივ სურათს ავლენს, - წერს ფსიქოთერაპევტი მაგდა კოტრიკაძე სიციალურ ქსელში.
მისივე თქმით, მატერიალური სიღარიბე გაზომვადია შემოსავლით, ქონებითა და სოციალური სტატუსით, ხოლო „სულიერი სიღარიბე“ გულისხმობს შინაგან მდგომარეობას, ღირებულებებს, მოტივაციას, პასუხისმგებლობის განცდას და იმას, თუ როგორ აღიქვამს ადამიანი საკუთარ თავსა და სამყაროს.
"სწორედ ამ შიდა განზომილებაზე ამახვილებდნენ ყურადღებას როგორც ფსიქოლოგები, ისე ფილოსოფოსები და მწერლები.
ფროიდის ფსიქოანალიზში ადამიანის ქცევა დიდწილად განისაზღვრება არაცნობიერი პროცესებით. მისთვის სიღარიბე სულში შეიძლება გამოვლინდეს მუდმივი უკმარისობის განცდით, კომპულსიური სურვილებითა და შფოთვით, რომელსაც ვერ აკმაყოფილებს მატერიალური მიღწევა. ადამიანი შეიძლება იყოს ფინანსურად წარმატებული, მაგრამ შინაგანად განიცდიდეს სიცარიელეს, რადგან მისი იდი და სუპერეგო მუდმივ კონფლიქტშია, ხოლო „მე“ ვერ ახერხებს ამ დაძაბულობის კონსტრუქციულად მართვას. ასეთ შემთხვევაში ჯიბის სიმდიდრე ვერ ანაზღაურებს შინაგან დეფიციტს, რაც ფსიქოლოგიურად სიღარიბის ერთ-ერთ ფორმად შეიძლება ჩაითვალოს.
ნიცშესთვის საკითხი კიდევ უფრო რადიკალურია. ის აკრიტიკებს „მონურ მორალს“, რომელიც ადამიანს ასწავლის საკუთარი სისუსტის გამართლებას გარემო პირობებით. ნიცშეს პერსპექტივით, სულის სიღარიბე ვლინდება მაშინ, როდესაც ინდივიდი უარს ამბობს ნების ძალაზე, თვითგადალახვასა და პასუხისმგებლობაზე და საკუთარ მდგომარეობას მხოლოდ გარე მიზეზებს აბრალებს. ასეთ ადამიანს შეიძლება აკლდეს ფული, მაგრამ უფრო მნიშვნელოვანი ის არის, რომ აკლია შინაგანი ენერგია, შემოქმედებითი იმპულსი და ცხოვრების აზრის დამოუკიდებლად შექმნის უნარი.
ნიცშე „შინაგან სიღარიბეში“ გულისხმობს ისეთ მდგომარეობას, როცა ადამიანი ცხოვრობს სხვისი ღირებულებებით, სხვისი მორალითა და მზა პასუხებით. ეს შეიძლება იყოს რელიგიური დოგმები, საზოგადოებრივი მოლოდინები ან მსხვერპლის პოზიცია, როცა ინდივიდი საკუთარ სისუსტეს გარემო პირობებს აბრალებს. ასეთ ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს ფულიც, კარიერაც და სტატუსიც, მაგრამ მაინც იყოს „ღარიბი სულით“, რადგან მას არ აქვს თვითშექმნილი აზრი, საკუთარი მიზანი და პასუხისმგებლობის აღების უნარი.
„ზემდგომი ადამიანი“ ამ მდგომარეობის საპირისპიროა. ის არ ელოდება გარედან ნებართვას, გამართლებას ან ჯილდოს. ნიცშესთვის ეს არის ადამიანი, რომელმაც გაბედა ძველი ღირებულებების დანგრევა („ღმერთი მკვდარია“) და საკუთარი ღირებულებითი სისტემის შექმნა. სწორედ აქ ხდება შინაგანი სიმდიდრის დაბადება: ნების ძალა, თვითდამკვიდრება, შემოქმედებითი ენერგია და ცხოვრების „დიახ“-ით მიღება, ტკივილისა და ტრაგედიის ჩათვლით.
მნიშვნელოვანია, რომ ნიცშე მკაფიოდ განასხვავებს ეკონომიკურ წარმატებასა და სულიერ სიმაღლეს. ადამიანი შეიძლება იყოს მდიდარი, მაგრამ ცხოვრობდეს შიშით, კონფორმიზმითა და მუდმივი შედარებით სხვებთან — ეს ნიცშესთვის „ნახირის ადამიანია“. და პირიქით, ადამიანი შეიძლება იყოს სოციალურად შეჭირვებული, მატერიალურად მწირი, მაგრამ შინაგანად თავისუფალი, საკუთარი გზის შემქმნელი და პასუხისმგებელი საკუთარ ცხოვრებაზე. სწორედ ეს მეორე ტიპი უახლოვდება „ზემდგომ ადამიანს“.
დოსტოევსკის ტექსტებში სიღარიბე სულში და ჯიბეში ხშირად ერთმანეთში იხლართება, მაგრამ ერთმანეთისგან მკაფიოდაც განსხვავდება. „დანაშაულსა და სასჯელში“ რასკოლნიკოვი მატერიალურად ღარიბია, თუმცა მისი მთავარი დრამა მორალური და ეგზისტენციური სიღარიბეა. მისი ტრაგედია, ღმერთთან, საზოგადოებასთან და საკუთარ სინდისთან გაუცხოება. დოსტოევსკი გვიჩვენებს, რომ მატერიალური გაჭირვება შეიძლება გახდეს შინაგანი ტრავმის გამწვავების კატალიზატორი, თუმცა თავად ტრაგედიის ფესვი ღირებულებით კრიზისშია. ამავე დროს, მისი პერსონაჟები ამტკიცებენ, რომ სულიერი სიმდიდრე, თანაგრძნობა, რწმენა, სინანული ხშირად სწორედ უკიდურეს სიღარიბეში იბადება.
თანამედროვე ფსიქოლოგიაც ამ დისკუსიას ემპირიული მონაცემებით ავსებს. კვლევები აჩვენებს, რომ ხანგრძლივი ეკონომიკური სიღარიბე გავლენას ახდენს კოგნიტურ რესურსებზე, ზრდის ქრონიკულ სტრესს და ამცირებს თვითკონტროლის უნარს. ამ თვალსაზრისით, მხოლოდ „სულის სიღარიბეზე“ საუბარი შეიძლება უსამართლოც იყოს, რადგან მატერიალური პირობები რეალურად ზღუდავს ადამიანის შესაძლებლობებს. თუმცა იმავე დროს დასტურდება, რომ ადამიანები განსხვავებულად რეაგირებენ ერთსა და იმავე ეკონომიკურ პირობებზე: ზოგი ინარჩუნებს შიდა ავტონომიას, მიზნებსა და ფსიქოლოგიურ გამძლეობას, ზოგი კი შფოთვისა და უიმედობის სპირალში ექცევა. სწორედ აქ ჩნდება სულის სიღარიბის ცნება, როგორც ფსიქოლოგიური პოზიცია და არა მხოლოდ სოციალური სტატუსი.
ამრიგად, ფრაზა „სიღარიბე სულშია და არა ჯიბეში“ არ უნდა გავიგოთ როგორც მატერიალური სიღარიბის უარყოფა ან მორალური განაჩენი ღარიბ ადამიანებზე. უფრო ზუსტი იქნება მისი ინტერპრეტაცია როგორც გაფრთხილება: ფინანსური სიმწირე და შინაგანი სიღარიბე სხვადასხვა, თუმცა ურთიერთდაკავშირებული ფენომენებია. ფროიდი გვახსენებს არაცნობიერი კონფლიქტების მნიშვნელობას, ნიცშე ნების ძალასა და პასუხისმგებლობას, დოსტოევსკი კი, მორალურ არჩევანსა და თანაგრძნობის გადამწყვეტ როლს.
ამ მოსაზრებების გადაკვეთისას ჩანს, რომ ადამიანის კეთილდღეობა მხოლოდ ჯიბის სისქით ვერ განისაზღვრება, მაგრამ არც სულიერი სიმდიდრე არსებობს სოციალური რეალობისგან სრულიად მოწყვეტლად. სწორედ ამ დილემაში იბადება თანამედროვე ადამიანის ფსიქოლოგიური გამოწვევა. დასვას კითხვა: რა არის სიღარიბე? რა არის სიმდიდრე?"- წერს მაგდა კოტრიკაძე.
